Proje Adı: Klasik Türk Edebiyatı Geleneğinin Oluşumunda Telmihin Rolü: Klasik Türk Edebiyatının Arap-Fars Edebî Gelenekleriyle Etkileşiminin Analizi/The Role of Allusion in the Creation of Classical Turkish Literature: An Analysis of Its Interaction with the Arabic

Proje Özeti: Arap, Fars ve Türk edebî gelenekleri, coğrafi komşuluk, tarihsel yakınlık ve dinî ortaklık gibi etkenlerle hem birbirlerini etkilemiş hem de birbirlerinden etkilenmişlerdir. Bu etkileşim, özellikle klasik Türk edebiyatı bağlamında “etkilenme” ve “özgünlük” tartışmalarına zemin hazırlamıştır. Klasik Türk Edebiyatı Geleneğinin Oluşumunda Telmihin Rolü: Klasik Türk Edebiyatının Arap-Fars Edebî Gelenekleriyle Etkileşiminin Analizi başlıklı bu proje, söz konusu tartışmaları telmih sanatının sunduğu imkânlar çerçevesinde yeniden değerlendirmeyi ve bu tartışmalara somut verilere dayalı katkılar sunmayı amaçlamaktadır.

Proje kapsamında, klasik Türk edebiyatının kuruluş dönemine (13. ve 14. yüzyıllar) ait metinlerde yer alan telmihler tespit edilip tasnif edilecek; bu telmihlerin kaynakları belirlenerek, varsa Arap ve Fars kökenleri edebî gelenekler arası etkileşim bağlamında analiz edilecektir. Böylece, klasik Türk edebiyatının erken döneminde hangi edebî geleneklerle nasıl ve ne ölçüde etkileşim içinde olduğu veriye dayalı biçimde ortaya konacaktır. Bu veriler ışığında, uzun süredir süregelen “etkilenme-özgünlük” ve “taklit” tartışmalarına bilimsel temelde yaklaşmak mümkün hale gelecektir.

Proje, klasik Türk edebiyatının oluşum sürecini edebiyat içi bir estetik araç olan telmih üzerinden ve somut verilerle inceleyen ilk akademik çalışma olması açısından özgün bir nitelik taşımaktadır. Bu yönüyle, klasik Türk edebiyatının kurucu dönemine ilişkin yeni ve nesnel değerlendirmelerin önünü açacaktır.

Proje dört aşamadan oluşmaktadır:

• Klasik Türk edebiyatının kuruluş döneminde telmih sanatının kullanımını incelemek,
• Tespit edilen telmihlerin tasnifi, kaynaklarının belirlenmesi ve etkileşim biçimlerinin analizi,
• Edebî etkileşim ile özgünlük düzeyini değerlendirmek,
• Etkilenme, özgünlük ve taklit tartışmalarına yeni bir perspektif önermek.

Sonuç olarak, klasik Türk edebiyatıyla ilgili yüzyıllardır süregelen bir tartışma, ilk kez sistematik ve veriye dayalı bir yaklaşımla ele alınacak; bu da projenin yöntemsel katkısını öne çıkaracaktır.

Proje Yürütücüsü: Berat Açıl

Araştırmacı: Saba Dilşad Kocatürk

Bursiyer: Ebrar Öztürk

Katkıda Bulunanlar: Meryem Babacan Bursalı, Mukadder Gezen, Sefa Yılmaz, Elife Ateş, Hesna Altaş

Proje Adı: Mensur Eserlerdeki Telmihin Klasik Türk Edebiyatı Geleneğinin Oluşumuna Etkisi: Klasik Türk Edebiyatının Arap-Fars Edebî Gelenekleriyle Etkileşiminin Analizi / The Influence of Allusions in Prose on the Formation of the Classical Turkish Literature Tradition: Analysis of the Interaction with Arabic-Persian Literary Traditions

Proje Özeti: 2026 yılında başlayarak YÖK-ADP kapsamında yürütülen proje, Berat Açıl’ın hâlen yürütmekte olduğu, klasik Türk Edebiyatının kuruluş döneminde yazılan manzum eserlerde edebiyatın hafızasını telmih sayesinde ortaya koyma girişiminin bir devamı niteliğindedir. Açıl “Klasik Türk Edebiyatı Geleneğinin Oluşumunda Telmihin Rolü: Klasik Türk Edebiyatının Arap-Fars Edebî Gelenekleriyle Etkileşiminin Analizi” adlı projesinde klasik edebiyat kurulurken hafızasında ne vardı sorusunu manzum eserlerden yola çıkarak cevaplamaya çalışmaktadır. Bu projeyse benzer tartışmaları yeni bir sahaya, Türk edebiyatının mensur eserleri sahasına taşımaktadır. Söz konusu dönemde kaleme alınmış tüm mensur eserleri kapsayan bu proje, telmihi bir yöntem olarak uygulayarak kuramsal bir çerçeve geliştirecek ve edebî gelenekler arası etkileşimleri çalışmak için edebiyatın kendi içinden çıkan bir yöntem önerisinde bulunacaktır.

Proje Yürütücüsü: Berat Açıl

Proje Ekibi: Mukadder Gezen, Mehmet Zahid Arslantaş, Meryem Babacan Bursalı, Saba Dilşad Kocatürk, Sediqeh Jazebi, Ebrar Öztürk, Hesna Altaş, Elife Ateş, Sefa Yılmaz‎

Proje Adı: Osmanlı Kültür Tarihinde Servet-i Fünûn Dergisi

2015 yılında TÜBİTAK 1001 projesi olarak başlanılan 15K608 no’lu “Osmanlı Kültür Tarihinde Servet-i Fünûn Dergisi” adlı projenin yola çıkış noktası, modern Türk edebiyatı tarihinin dönüm noktalarından biri olan Servet-i Fünûn dönemi ve edebiyatı hakkında edebiyat tarihlerinde yer alan yaygın ve yerleşik kanıları sorgulamaktır. Köksüzlük, yüzeysellik, toplumdan kopukluk, bireycilik ve aşırı batıcılık gibi çok genel yargılara indirgenmiş değerlendirmelerin dönemin edebî eserlerindeki karşılığını sorunsallaştırırken bir yandan da edebiyatta yenilik taraftarlarının çatısı altında toplandığı sıklıkla vurgulanan Servet-i Fünûn dergisini incelemek bu sorgulamanın kaçınılmaz bir gereğidir. Dönemin önde gelen yazar ve şairlerinin eserlerinde ortaya koydukları dünya, yukarıda ifade edilen genelgeçer yargılarla kavranamayacak kadar karışık olduğu için bu projeye başlanmıştır.

Projenin Kapsamı, Amacı ve Yöntemi: Servet-i Fünûn dergisinin Edebiyat-ı Cedide topluluğuna eşlik eden altı yıllık yayın hayatını merkeze alan bu proje kapsamında; derginin daha önce sıklıkla çalışılmış olan edebî üretiminden ziyade, fenden toplumsal meselelere kadar yayımlanan tüm yazıları ve genel yayın politikası incelenerek imparatorluğun modernlik deneyiminin tezahürleri geniş kapsamlı bir biçimde ele alınmıştır. Bu doğrultuda, Tevfik Fikret’in derginin edebiyat kısmının başına geçtiği 256. sayı (1896) ile derginin kapanmasına sebebiyet veren Hüseyin Cahit’in Fransızcadan tercüme ettiği “Edebiyat ve Hukuk” makalesinin yer aldığı 553. sayı (1901) arasındaki neşriyata odaklanılmıştır. Böylelikle dergiye dair bütünlüklü bir analiz sunulması ve yayının asır sonu Osmanlı kültür tarihi içindeki yerinin net bir biçimde konumlandırılması amaçlanmıştır. 1896-1901 yılları arasında yayımlanan 297 sayının beş ana kategoride tasnif edilerek internet ortamında bir veri tabanına aktarılması; bu veri tabanı aracılığıyla, belirlenen kategori ve alt kategoriler üzerinden dergideki tüm yazılı ve görsel malzemenin görünür, incelenebilir ve çözümlenebilir hale getirilmesi hedeflenmiştir.

Dijital Altyapı ve Söylem Analizi: Proje çıktısı olarak sunulan bu veri tabanı, derginin 1896-1901 yılları arasında yayımlanan sayılarının sayfa sayfa taranıp incelenmesiyle oluşturulmuştur. Metinlerin sayfa bazında hangi kategori veya kategorilerin kapsamına girdiğinin, hangi toplumsal ya da bilimsel meselelere eğildiğinin saptandığı bu dijital platform; derginin hem sayfa ve sayı bazında hem de edebiyat, fen, içtimaiye gibi tematik başlıklar altında incelenmesine olanak tanımaktadır. Ayrıca sistemde yer alan etiketler (anahtar kelimeler) yardımıyla, benzer meseleleri kuramsallaştıran metinlerin bir arada değerlendirilmesi mümkün kılınmıştır. Proje veri tabanının tamamlanmasının ardından, her kategoriye dahil edilen malzemeden seçilen örneklerin yakın okuma yöntemiyle söylem analizi gerçekleştirilmiştir. Bu analizler sayesinde, dergide tezahür eden modernlik deneyimi üzerinden 19. yüzyıl sonunda Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşmeyle, kendi coğrafyasıyla ve dünyayla nasıl bir ilişki kurduğu ve nasıl bir kimlik algısı biçimlendirdiği ortaya konmuştur.

Proje Yürütücüsü: Zeynep Uysal, Boğaziçi Üniversitesi

Araştırmacılar:

Deniz Aktan Küçük, Şehir Üniversitesi

Halim Kara, Boğaziçi Üniversitesi

Veysel Öztürk, Boğaziçi Üniversitesi

Danışman: Ahmet Ersoy, Boğaziçi Üniversitesi

Proje Asistanları:

Serap Arslan, Boğaziçi Üniversitesi

Yağmur Başak Selimoğlu, Boğaziçi Üniversitesi

Nur Çetiner, Boğaziçi Üniversitesi

Murat Narcı, Boğaziçi Üniversitesi

Sevgin Özer, Boğaziçi Üniversitesi

Sevgi Şen, Boğaziçi Üniversitesi

Servet-i Fünûn Dergisi veritabanına erişmek için: http://www.servetifunundergisi.com/

Proje Adı: Nuri Pakdil'in "Edebiyat" Dergisini Edebiyat, Kültür ve Düşünce Tarihi İçerisinde Konumlandırmak"

Proje Özeti: TÜBİTAK 1001 Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı kapsamında 219K132 proje numarasıyla desteklenen çalışma, Nuri Pakdil yönetiminde 1969-1984 yılları arasında yayımlanan "Edebiyat" dergisini Türkiye'nin edebiyat, kültür ve düşünce tarihi içerisinde çok boyutlu olarak konumlandırmayı amaçlamıştır.

"Edebiyat" dergisi hakkındaki mevcut çalışmaların çoğunlukla belirli yazarlar, temalar veya dönemlerle sınırlı kalmasından hareket eden proje, derginin bütün sayılarını kapsayan sistematik bir inceleme gerçekleştirmiştir. Dergide yayımlanan metinler; yazar, çevirmen, tür, kişi, eser, yayın, kurum, ülke, şehir, olay ve kavram gibi kategoriler altında tasnif edilerek kapsamlı bir veri tabanı oluşturulmuştur. Bu veriler aracılığıyla derginin yazar ve çevirmen kadrosu, edebî ilişkileri, eleştiri ve yüceltme pratikleri, Türkiye ve dünya edebiyatlarıyla kurduğu bağlantılar görünür hâle getirilmiştir.
Dijital beşerî bilimlerin sağladığı nicel analiz ve görselleştirme imkânları, yakın okuma ve edebiyat sosyolojisi yöntemleriyle bir araya getirilmiştir. Derginin edebî alandaki konumu Pierre Bourdieu'nün edebî alan yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilirken "Edebiyat" çevresinin dil tasavvuru, sömürgecilik ve anti-emperyalizm anlayışı, dünya edebiyatıyla ilişkisi, Türkiye'ye ve farklı coğrafyalara bakışı ile kültürel ve siyasal aidiyet biçimleri ayrıntılı olarak incelenmiştir. Proje sonucunda Edebiyat dergisinin çeviri faaliyetleri, uluslararası edebî bağlantıları ve kendine özgü ilişki ağıyla Türkiye'nin edebiyat ve düşünce tarihinde etkili bir kültürel mecra oluşturduğu ortaya konmuştur.

Proje Yürütücüsü: Fatih Altuğ

Bursiyerler: Şeyma Orhan, Mehmet Can Sevinç, Neslihan Dokumacı, Bilge Çağlar, Nazan Öngül, Ayşe Asena Meler, Mehmet Şamil Dayanç, Esra İnan, Fatma Elcan

Destekleyen Kurum: TÜBİTAK – 1001 Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı

Proje Adı: İnsandan İbaret Olmayanların Edebî Cumhuriyeti: Türk Edebiyatında İnsan, Hayvan, Bitki ve Nesnelerin Girift İlişki Ağları (1923-2023)

Proje Özeti: TÜBİTAK 1001 Programı Özel Çağrılar kapsamında 124K480 proje numarasıyla desteklenen çalışma, Cumhuriyet'in yüz yıllık döneminde yayımlanan Türkçe edebî metinlerde insanlarla hayvanlar, bitkiler, nesneler ve doğal unsurlar arasında kurulan ilişkileri incelemektedir. Projenin çıkış noktasını, edebiyat tarihinin çoğunlukla insan merkezli biçimde yazılması ve insan dışındaki varlıkların anlatıların anlam üretme süreçlerindeki etkinliğinin yeterince değerlendirilmemesi oluşturmaktadır. Proje, insan dışındaki varlıkları anlatının biçimini ve yönünü etkileyen failler olarak ele almaktadır. Hayvanlar, bitkiler, eşyalar, makineler, mimari yapılar, iklim olayları ve farklı maddi unsurların insanlarla kurduğu dayanışma, çatışma, bağımlılık, sömürü ve müşterek yaşam ilişkileri araştırılmaktadır. Böylece Türkçe edebiyatta insanın kendisini diğer varlıklardan ayıran sınırların nasıl kurulduğu, sorgulandığı veya dönüştürüldüğü ortaya konacaktır.

1923-2023 yılları arasında yayımlanan romanlardan oluşturulan araştırma derlemi; ekoeleştiri, insan-sonrası kuram, hayvan çalışmaları, bitki çalışmaları, yeni materyalizm ve nesne yönelimli yaklaşımların sunduğu kavramsal imkânlarla incelenmektedir. Yakın okuma ile dijital beşerî bilimler yöntemlerini birleştiren projede metinlerdeki insan ve insan-olmayan varlıklar, bunların nitelikleri ve aralarında kurulan ilişkiler kodlanmakta; elde edilen veriler ilişki ağları ve dönemsel değişimler üzerinden karşılaştırılmaktadır. Çalışma, Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatını canlıların, nesnelerin, mekânların ve doğal kuvvetlerin birlikte oluşturduğu çoğul bir "edebî cumhuriyet" olarak yeniden düşünmeyi amaçlamaktadır. Projenin sonuçlarının araştırma makaleleri, bildiriler ve dijital bir veri tabanı aracılığıyla akademik ve kültürel kamuoyuyla paylaşılması öngörülmektedir.

Proje Yürütücüsü: Fatih Altuğ

Bursiyerler: Esra İnan, Buse Büyükkeskin Özçelik, Gülyaşar Karakuş, Büşra Şengül, Duygu Sezek, Zeynep Rümeysa Yıldız, Ali Günce Tepe, Pınar Gezgen, Ömer Rafi Çiçek, Bilge Çağlar, Alara Çakmakcı, Mehmet Can Sevinç, Ceren Duman, Nilay Kestevur, Hayrunnisa Yılmaz

Proje Süresi: 36 ay

Destekleyen Kurum: TÜBİTAK – 1001 Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projelerini Destekleme Programı, Özel Çağrılar

Proje Adı: Kurmacadaki Şehri Haritalamak: 1923-1950 Yılları Arasında Yayımlanan Türkçe Romanlarda İstanbul'un Edebî Atlası

Proje Özeti: Boğaziçi Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri kapsamında yürütülen çalışma, 1923-1950 yılları arasında yayımlanan Türkçe romanlarda İstanbul'un nasıl tahayyül, temsil ve tecrübe edildiğini araştırmaktadır. Proje, edebî metinlerdeki İstanbul'un karakterleri, anlatı biçimlerini, duygulanımları ve toplumsal ilişkileri belirleyen etkin bir unsur olduğundan hareket etmektedir. Araştırma kapsamında dönemin İstanbul'da geçen romanları sistematik biçimde taranmakta; semtler, mahalleler, sokaklar, meydanlar, yapılar, ulaşım ağları ve karakterlerin şehir içindeki güzergâhları tespit edilmektedir. Bu mekânlarla ilişkilendirilen duygular, düşünceler, toplumsal kimlikler ve gündelik hayat pratikleri kodlanarak kapsamlı bir veri tabanına aktarılmaktadır. Böylece farklı romanlarda aynı mekânlara yüklenen anlamların karşılaştırılması ve İstanbul'un edebî temsilindeki sürekliliklerle dönüşümlerin belirlenmesi mümkün hâle gelmektedir. Yakın okuma, uzak okuma ve dijital haritalama yöntemlerini bir araya getiren projede nitel veriler coğrafi bilgi sistemleri kullanılarak haritalandırılmaktadır. Hazırlanan haritalarda karakterlerin hareketleri, merkez ile çevre arasındaki ilişkiler, sınıfsal ve toplumsal cinsiyete dayalı mekânsal ayrımlar, şehrin duygu ve atmosferleri ile modernleşme sürecinin kentsel deneyime etkileri de gösterilmektedir. Proje sonucunda, erken Cumhuriyet dönemi İstanbul'unun edebî coğrafyasını görünür kılan, araştırmacıların ve okurların romanlar, yazarlar, dönemler ve mekânlar arasında karşılaştırmalı incelemeler yapmasına imkân veren bir edebiyat atlası oluşturulması amaçlanmaktadır. Çalışma aynı zamanda edebiyat araştırmaları ile şehir tarihi, kültürel coğrafya ve dijital beşerî bilimler arasında yöntemsel bir bağ kurmayı hedeflemektedir.

Proje Yürütücüsü: Fatih Altuğ

Proje Süresi: 30 ay

Destekleyen Kurum: Boğaziçi Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri